معرفی بخش

بخش FISH آزمایشگاه نیلو شیراز یکی از واحدهای تخصصی سیتوژنتیک مولکولی است که با استفاده از تکنیک Fluorescence In Situ Hybridization (FISH) امکان بررسی هدفمند برخی تغییرات ژنی و کروموزومی را در سطح سلول فراهم می‌کند.

در روش FISH از پروب‌های DNA نشاندار شده با مواد فلورسنت استفاده می‌شود که به توالی مشخصی از DNA در سلول متصل می‌شوند. مشاهده و تحلیل سیگنال‌های فلورسنت امکان بررسی وجود، تعداد یا موقعیت ناحیه ژنتیکی موردنظر را فراهم می‌کند. بسته به نوع پروب و هدف آزمایش، این روش می‌تواند برای بررسی برخی حذف‌ها، افزایش تعداد نسخه‌های ژنی، ناهنجاری‌های عددی و بازآرایی‌های کروموزومی مورد استفاده قرار گیرد.

یکی از مزایای FISH، امکان بررسی ناحیه مشخصی از ژنوم با رویکرد هدفمند است. به همین دلیل، در برخی شرایط می‌توان تغییراتی را بررسی کرد که با کاریوتایپ معمول به‌راحتی قابل شناسایی نیستند. با این حال، FISH کل ژنوم را بررسی نمی‌کند و نتیجه آن به ناحیه‌ای محدود است که پروب برای آن طراحی شده است.

در آزمایشگاه نیلو در شیراز، بررسی‌های FISH با استفاده از پروب‌های اختصاصی، آماده‌سازی استاندارد نمونه، میکروسکوپی و تصویربرداری فلورسنت و تحلیل تخصصی سیگنال‌ها انجام می‌شوند. ارتباط این بخش با واحدهای کاریوتایپ، ژنتیک مولکولی، فلوسایتومتری و پاتولوژی امکان بررسی تکمیلی یافته‌ها را در موارد موردنیاز فراهم می‌کند.

آزمایش FISH چیست؟

آزمایش FISH یک روش سیتوژنتیک مولکولی است که برای شناسایی توالی‌های مشخص DNA در سلول‌ها یا بافت‌ها به کار می‌رود. در این تکنیک، پروب فلورسنت اختصاصی به ناحیه هدف متصل می‌شود و سیگنال‌های ایجادشده زیر میکروسکوپ فلورسانس مورد بررسی قرار می‌گیرند.

FISH می‌تواند روی سلول‌های اینترفازی یا کروموزوم‌های متافازی، متناسب با نوع آزمایش و نمونه، انجام شود و به بررسی تغییرات مشخص ژنتیکی یا کروموزومی کمک کند.

تفاوت FISH و کاریوتایپ چیست؟

کاریوتایپ نمای کلی‌تری از تعداد و ساختار کروموزوم‌ها ارائه می‌دهد، در حالی که FISH یک بررسی هدفمند برای ناحیه یا تغییر ژنتیکی مشخص است.

به همین دلیل، FISH می‌تواند در برخی موارد تغییرات کوچک‌تر یا اختصاصی‌تری را که خارج از قدرت تفکیک کاریوتایپ معمول هستند بررسی کند. در مقابل، چون FISH تنها ناحیه هدف پروب را ارزیابی می‌کند، نتیجه طبیعی آن به معنای نبود تمام اختلالات ژنتیکی یا کروموزومی نیست.

آزمایش FISH چه زمانی کاربرد دارد؟

آزمایش FISH زمانی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد که پزشک یا متخصص ژنتیک به دنبال یک ناهنجاری ژنی یا کروموزومی مشخص باشد. نوع پروب بر اساس بیماری مورد شک، یافته‌های بالینی، نتیجه کاریوتایپ، پاتولوژی یا سایر بررسی‌های آزمایشگاهی انتخاب می‌شود.

این روش در برخی بیماری‌های ژنتیکی، اختلالات کروموزومی و به‌ویژه بعضی بدخیمی‌های خونی و تومورها کاربرد دارد. برای مثال، FISH می‌تواند برای بررسی افزایش تعداد نسخه‌های ژن HER2 در برخی تومورها یا تغییرات مشخص کروموزومی در بعضی بدخیمی‌های هماتولوژیک مورد استفاده قرار گیرد.

نقش FISH در بیماری‌های خونی و سرطان

برخی بدخیمی‌ها با تغییرات ژنتیکی یا کروموزومی مشخصی همراه هستند. استفاده از پروب‌های اختصاصی FISH می‌تواند به شناسایی بعضی از این تغییرات کمک کند و در موارد منتخب در طبقه‌بندی بیماری، ارزیابی پیش‌آگهی یا انتخاب روش درمان مؤثر باشد.

برای نمونه، FISH در برخی بیماری‌های خونی برای بررسی تغییرات اختصاصی کروموزومی استفاده می‌شود و در بعضی سرطان‌ها نیز می‌تواند افزایش تعداد نسخه یک ژن مشخص، مانند HER2، را بررسی کند. کاربرد و تفسیر نتیجه به نوع بیماری و پروب مورد استفاده وابسته است.

FISH در بررسی ناباروری

در برخی موارد منتخب ناباروری مردان، تکنیک FISH می‌تواند برای بررسی ناهنجاری‌های عددی برخی کروموزوم‌ها در اسپرم مورد استفاده قرار گیرد. این بررسی یک آزمایش روتین برای همه بیماران نابارور نیست و ضرورت انجام آن باید بر اساس شرایط بیمار و نظر متخصص تعیین شود.

محدودیت‌های آزمایش FISH

مهم‌ترین نکته در تفسیر آزمایش FISH این است که این روش هدفمند و وابسته به پروب است. بنابراین:

• تنها ناحیه یا تغییر ژنتیکی مورد هدف پروب بررسی می‌شود.

• نتیجه طبیعی FISH وجود تمام اختلالات ژنتیکی را رد نمی‌کند.

• همه حذف‌ها، جهش‌های ژنی یا تغییرات کروموزومی با یک پنل FISH قابل شناسایی نیستند.

• انتخاب پروب مناسب باید بر اساس سؤال بالینی و یافته‌های قبلی انجام شود.

• در برخی موارد ممکن است کاریوتایپ، Chromosomal Microarray، PCR، NGS یا سایر آزمایش‌های مولکولی به‌عنوان بررسی مکمل موردنیاز باشند.

ویژگی‌های بخش

• انجام آزمایش FISH و بررسی‌های تخصصی سیتوژنتیک مولکولی

• استفاده از پروب‌های فلورسنت اختصاصی برای بررسی نواحی ژنی و کروموزومی هدف

• بررسی برخی ناهنجاری‌های عددی و ساختاری کروموزوم‌ها

• امکان شناسایی برخی حذف‌ها، افزایش تعداد نسخه‌های ژنی و بازآرایی‌های کروموزومی، متناسب با پروب مورد استفاده

• بررسی تغییرات ژنتیکی مشخص در نمونه‌های سلولی یا بافتی در آزمایش‌های مربوطه

• استفاده از روش‌های استاندارد آماده‌سازی، هیبریداسیون و تصویربرداری فلورسنت

• تحلیل تخصصی تعداد، موقعیت و الگوی سیگنال‌های فلورسنت

• همکاری با بخش‌های کاریوتایپ، ژنتیک مولکولی، فلوسایتومتری و پاتولوژی

کاربردهای بالینی

• کمک به بررسی برخی ناهنجاری‌های کروموزومی مشخص

• شناسایی برخی حذف‌ها، افزایش تعداد نسخه‌ها و بازآرایی‌های ژنی یا کروموزومی

• کمک به بررسی و طبقه‌بندی برخی بدخیمی‌های خونی

• بررسی بعضی جابه‌جایی‌ها و تغییرات کروموزومی مرتبط با سرطان‌ها

• بررسی Amplification برخی ژن‌ها، متناسب با نوع بیماری و پروب

• کمک به ارزیابی برخی اختلالات ژنتیکی در موارد منتخب

• بررسی برخی ناهنجاری‌های کروموزومی اسپرم در موارد منتخب ناباروری مردان

• بررسی تغییرات ژنتیکی هدف در نمونه‌های سلولی و بافتی

• کمک به ارزیابی پیش‌آگهی برخی بدخیمی‌ها بر اساس تغییر ژنتیکی مورد بررسی

• کمک به انتخاب درمان‌های هدفمند در مواردی که یک Biomarker قابل بررسی با FISH در تصمیم‌گیری درمانی نقش داشته باشد